Να πλυθούμε
να βγάλουμε το χθες από πάνω μας.
Το παρελθόν εμποδίζει τη βλάστηση
το μέλλον είναι η παιδική μας ηλικία
ότι δεν γίναμε μικροί θα γίνουμε μεγάλοι.

Να είσαι άνθρωπος
και να ερωτεύεσαι
να είσαι σκύλος
και ν’ αλυχτάς στο τρεις το ξημέρωμα.

Το μεγαλύτερο μέρος του σώματός μου
αγνοεί την ύπαρξή σου.
Ό,τι του έχουν πει τα μάτια ξέρει για σένα.
Σε ποθώ όπως ποθούν τον Φιοντόρ οι λέξεις
-είμαι ο θυρωρός της ύπαρξής σου.

*Από τη συλλογή «Συνεταιρισμός Θυρωρών» | Εκδόσεις Κίχλη

Στο Μπαλκόνι των Βαλκανίων


Anja Grmovšek Drab*

Ο Μακεδόνας ποιητής Nikola Madžirov (1973) θεωρείται ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και καταξιωμένα ονόματα της σύγχρονης βαλκανικής λογοτεχνικής σκηνής. Ως ποιητής ταξιδεύει εκτενώς και, μεταξύ άλλων, φέτος ήταν επίτιμος προσκεκλημένος στο φεστιβάλ Ημέρες Ποίησης και Κρασιού, στο πλαίσιο του οποίου κυκλοφόρησε μια επιλογή ποιημάτων του με τίτλο «Η Πυξίδα του Χρόνου» (Beletrina, 2025), σε μετάφραση της Namita Subiotto. Άρχισε να ταξιδεύει, όπως λέει, ακόμη πριν μάθει την ιστορία του ίδιου του ονόματός του – το επώνυμό του σημαίνει «μετανάστης» ή «άνθρωπος χωρίς σπίτι» και προέρχεται από την αραβική λέξη muhajir (μουαντζίρ).
Τα θέματα του σπιτιού, της εγκατάλειψης, των ριζών και της μνήμης αποτελούν έναν από τους κεντρικούς άξονες της ποίησής του. Αυτοχαρακτηρίζεται «απόγονος προσφύγων και κληρονόμος προσωρινών σπιτιών» και στη συνομιλία μας αγγίξαμε όχι μόνο την ποιητική του γλώσσα, αλλά και τους στοχασμούς του για το νόημα της ενηλικίωσης και της ζωής στη γη κανενός ανάμεσα σε τρία σύνορα, καθώς και για το τι σημαίνει να ανήκεις και να φεύγεις – και πώς να διασώσεις στη γλώσσα ό,τι είναι καταδικασμένο να χαθεί.

Ο τίτλος της ποιητικής σας συλλογής «Η Πυξίδα του Χρόνου» παραπέμπει στη μέτρηση και την κυκλικότητα. Πώς βιώνετε εσείς τον χρόνο;
Ο γραμμικός χρόνος μοιάζει με την εικόνα καρδιογραφήματος ενός ανθρώπου που πεθαίνει. Θα ήθελα να βλέπω τον χρόνο ως έναν ατελή και ανολοκλήρωτο κύκλο, σχεδιασμένο με διαβήτη σε χέρι που τρέμει. Στο άνοιγμα αυτού του κύκλου βρίσκεται το κατώφλι όλων των επιστροφών και των μνημών. Εκεί υπάρχει η πύλη της αναγέννησης πριν από την τελευταία ανάσα.

Στο ποίημα Ανακάλυψη γράφετε: «Το σπίτι μου κάθε μέρα / κάτω από τη στέγη του κόσμου αλλάζει μυστηριωδώς, / η ίδια η παιδική ηλικία είναι σαν μέλι, / που δεν επιτρέπει ξένα ίχνη μέσα του». Πώς ήταν η παιδική σας ηλικία; Πώς τη θυμάστε;
Στα πρώτα παιδικά μου χρόνια, σε σπάνιες στιγμές μοναξιάς, έγραφα στους τοίχους με το κόκκινο κραγιόν της μητέρας μου, ακόμη πριν μάθω τα γράμματα και την ατέλεια των λέξεων. Οι γονείς μου έπρεπε να ξαναβάφουν τους τοίχους κάθε καλοκαίρι και με τιμωρούσαν με μια δημιουργική σιωπή, λευκή σαν τους φρεσκοβαμμένους τοίχους. Ακούγεται παράλογο, αλλά αυτοί οι τοίχοι ήταν το πρώτο παλίμψηστο της ελευθερίας μου.
Άρχισα να γράφω ποίηση όταν άρχισα να καταλαβαίνω τα γράμματα, αλλά άρχισα να καταλαβαίνω την ποίηση όταν έμαθα τη σιωπή. Αυτό συνέβη πριν από τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία. Ο πόλεμος με βοήθησε να γίνω δυνατός στο χαρτί, όταν τα πάντα και όλοι γύρω μου έγιναν θορυβώδεις.
Η Louise Glück γράφει στο ποίημα Nostos: «Τον κόσμο τον βλέπουμε μία φορά, στην παιδική ηλικία. Τα υπόλοιπα είναι μνήμη».
Επιστρέφω στην παιδική ηλικία, εκεί όπου η διεύρυνση του χρόνου δεν είναι η κατανάλωση της ζωής αλλά η καθαρή αναζήτησή της. Συχνά ονειρεύομαι τη μητέρα μου, που δεν ζει πια, να επιστρέφει από την αγορά με σακούλες γεμάτες φρούτα, ενώ εγώ τρέχω προς τα χωράφια με τις βερικοκιές. Ο πατέρας μου καθαρίζει το πλαίσιο γύρω από το πορτρέτο της στον τάφο και τα γράμματα του δικού του ονόματος, που είχε χαράξει από πριν δίπλα στο δικό της. Ο σοσιαλισμός τον έμαθε να τα σχεδιάζει όλα – ακόμη και τον ίδιο του τον θάνατο.
Ο γιος μου, μεγαλωμένος στον κόσμο της εικονικής ύπαρξης, με ρώτησε γιατί ο δρόμος του λέγεται Νίκολα Τεσλά, ενώ είναι ο πιο σκοτεινός της πόλης. Στα μάτια του είδα τα δικά μου ερωτήματα για τον κόσμο, τις αμφιβολίες και τους φόβους μου.
Όταν γράφω, κοιτάζω μπροστά – ακόμη κι όταν θυμάμαι. Οι παιδικές αναμνήσεις είναι το χερούλι που τραβάς όταν το πρώτο αλεξίπτωτο της πραγματικότητας δεν ανοίγει. Επιστρέφουμε στην παιδική ηλικία για να ανήκουμε; Ανήκουμε εκεί όπου επιστρέφουμε ή μόνο εκεί όπου πεθαίνουμε;

Πριν από δύο χρόνια, όταν συνεργαζόμασταν ήδη σε ένα άλλο πρότζεκτ και γράψατε ένα εξαιρετικό δοκίμιο για την ποίηση, με συγκίνησε ιδιαίτερα η ιστορία της γιαγιάς σας. Μου φάνηκε παράδοξο ότι υπήρχε ένα τέτοιο «επάγγελμα» – πληρωνόταν για να κλαίει σε κηδείες, παρότι δεν γνώριζε τον νεκρό ή την οικογένειά του. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα; Σας έμαθε να ακούτε τη γλώσσα ή τις σιωπές της;
Ναι, όπως έγραψα στο δοκίμιο «Το αίμα και η ποίηση του μη-ανήκειν», μία από τις γιαγιάδες μου ήταν επαγγελματίας μοιρολογίστρια· «ξανατραγουδούσε», όπως έλεγαν στην ιδιαίτερη πατρίδα μου. Μετέφραζε όλο το σιωπηλό πένθος σε κραυγή και, με μια φωνή που σκέπαζε ακόμη και τον ιερέα, έθαβε τις ελπίδες της πενθούσας οικογένειας, δημιουργώντας μια κοσμογονική κραυγή πάνω από τον τάφο ενός ανθρώπου που ούτε καν γνώριζε.
Συχνά με ξυπνούσε τα πρωινά, δοκιμάζοντας τη δύναμη της φωνής της στον πίσω κήπο, μπαίνοντας στο όνειρό μου σαν μια ξένη απουσία, σαν κλειδί σε πόρτα ερειπωμένου σπιτιού. Κατανόησα αυτό το τελετουργικό του πένθους ως την ακουστότητα (audibility) της απουσίας, και μέσα μου φώλιασε η επίγνωση ότι η σιωπή είναι το μοναδικό σημάδι παρουσίας.
Αργότερα συνειδητοποίησα ότι με αυτόν τον τρόπο πενθούσε καθημερινά τον μικρότερο γιο της, που σκοτώθηκε από ηλεκτροπληξία ενώ έχτιζε το νέο του σπίτι. Μου έμαθε ότι κάθε απουσία είναι εξίσου οδυνηρή και σημαντική, ότι κάθε σιωπή είναι μια αναβολή του πόνου.
Όταν ένας ποιητής γράφει για τον θάνατο, μπορεί να επικαλεστεί τη σιωπή ακόμη κι όταν δεν υπόσχεται έναν καλύτερο κόσμο πέρα από την πραγματικότητα, όπου δεν υπάρχουν διαφημίσεις για παρατεταμένους οργασμούς ούτε ελιξίρια που σβήνουν τις ρυτίδες.
Η γιαγιά μου ήταν έτοιμη να πεθάνει χωρίς να αφήσει τίποτα γραπτό. Αντιπαθούσε την αιωνιότητα των τεχνητών λουλουδιών στους τάφους, φοβούμενη ότι θα κλέψουν την αιωνιότητα των νεκρών. Κρατούσε τα ρούχα της κηδείας της δίπλα στα ρούχα της νιότης της, που δεν φόρεσε ποτέ ξανά και υπήρχαν μόνο σε σπάνιες φωτογραφίες. Όταν πέθαινε, το πρόσωπό της δεν έδειχνε λύπη, αλλά τον πόνο όλων όσων δεν ειπώθηκαν.

Στην ποίησή σας συχνά απευθύνεστε στους προγόνους σας και επιστρέφετε στο παρελθόν. Αυτοχαρακτηρίζεστε «απόγονος προσφύγων και κληρονόμος προσωρινών σπιτιών». Πόσο σας επηρέασαν ο πόλεμος και οι συνεχείς μετακινήσεις της παιδικής σας ηλικίας; Ποιοι είναι οι πρόγονοί σας και ποια η κληρονομιά τους;
Οι νομάδες δεν πιστεύουν στα μνημεία, παρότι οι πρόσφυγες πρόγονοί μου κρατούσαν το κλειδί κάθε χαμένου σπιτιού όταν έφευγαν από τους πολέμους, κρυμμένο σε ένα βαζάκι φαρμάκων – ως σύμβολο παρατεταμένης ζωής και πίστης ότι κάποτε θα επέστρεφαν στο ερειπωμένο σπίτι.
Όλο και πιο συχνά το σπίτι γίνεται ένας χώρος που πρέπει να εγκαταλείψεις, γιατί έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ στις χωρικές αλλαγές, ώστε δεν βιώνουμε πια τα ταξίδια ως εγκατάλειψη, αλλά μόνο ως μετακόμιση – αν και μερικές φορές νιώθω πως όλα τα εγκαταλειμμένα σπίτια με ακολουθούν σαν πεινασμένα σκυλιά.
Είμαι απόγονος προσφύγων των Βαλκανικών Πολέμων στις αρχές του περασμένου αιώνα, και μέσα από τις ιστορίες τους κατάλαβα ότι το σπίτι είναι μια μνήμη που δεν κληρονομείται. Μετά από κάθε πόλεμο υπάρχουν πολλά άδεια σπίτια, αλλά ακόμη περισσότερα εγκαταλειμμένα “σπίτια” με την υπαρξιακή έννοια.
Θέλω να φύγω, γιατί κάθε κατοίκηση προηγείται από μια φυγή. Η γιαγιά μου έλεγε ότι σπίτι είναι εκεί όπου ανεβαίνει καπνός από την καμινάδα σου. Για να δεις όμως τον καπνό, πρέπει να βγεις έξω από το σπίτι.
Συχνά, όταν μιλάμε για φυγή, εννοούμε την εγκατάλειψη του εαυτού. Κι αν σκεφτούμε τη φυγή ως “αποχώρηση από την επιβεβλημένη κανονικότητα”; Κι αν η φυγή είναι επιστροφή στην καθαρότητα της πρώτης αντίληψης του κόσμου;
Ο Czesław Miłosz, στο Ars Poetica?, γράφει: «Σκοπός της ποίησης είναι να μας θυμίζει πόσο δύσκολο είναι να παραμένεις ένα μόνο πρόσωπο, γιατί το σπίτι μας είναι ανοιχτό, δεν υπάρχουν κλειδιά στις πόρτες, και αόρατοι επισκέπτες μπαινοβγαίνουν κατά βούληση».
Ένα ταξίδι χωρίς μνήμη είναι κατάρα. Κάποτε κουβαλούσα πέτρες από τα ταξίδια μου, και τώρα που προσπαθώ να τις βάλω σε σειρά, δεν θυμάμαι πια από πού ή πότε προέρχονται. Κανείς δεν τις σφράγισε, κι όμως μιλούν για τον χρόνο περισσότερο απ’ ό,τι τα διαβατήρια.
Στο πρώτο μου ταξίδι σε φεστιβάλ ποίησης στη Βαγδάτη μετά την πτώση του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν, οι συνοριοφύλακες με υποδέχτηκαν με καχυποψία, επειδή ήμουν ο μόνος ξένος χωρίς στρατιωτική στολή και χωρίς προσωρινό σπίτι σε στρατιωτική βάση. Οι ποιητές της Βαγδάτης με υποδέχτηκαν λέγοντας: «Ταξιδεύουμε μέσα από εκείνους που έρχονται εδώ». Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να επιστρέψουν, γιατί δεν μπορούν ποτέ να φύγουν.
Ο αρχιτέκτονας Juhani Pallasmaa λέει ότι τα παλιά σπίτια μας επιστρέφουν στον αργό χρόνο και τη σιωπή του παρελθόντος. Ίσως γι’ αυτό αγαπώ την επιστροφή. Η σκέψη της επιστροφής κουβαλά μέσα της τη γαλήνη της αναχώρησης.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι άνθρωποι που εργάζονται στο εξωτερικό χτίζουν τεράστια σπίτια τριών γενεών στα χωριά τους, γνωρίζοντας πως κανείς δεν θα επιστρέψει ποτέ να ζήσει εκεί. Ακόμη βαρύτερη είναι η σκέψη του πρόσφυγα που κρατά στην τσέπη του ένα κλειδί που δεν ταιριάζει πια σε καμία κλειδαριά, αλλά μόνο σε μισές μνήμες που αργότερα μετατρέπονται σε κληρονομημένους μύθους.

Στην ποίησή σας η μνήμη δεν διατηρεί μόνο το παρελθόν, αλλά συχνά μεταμορφώνει την πραγματικότητα. Πότε την εμπιστεύεστε και πότε όχι;
Η αισθητική της μνήμης οικοδομείται μέσα από μια συνεχή πλέξη παρουσίας και απουσίας, ώσπου το σύνορο ανάμεσά τους να σβήσει στον μεσοχώρο της ψυχικής πραγματικότητας.
Η σύζυγος ενός φίλου μου που πέθανε στα τριάντα του διατηρεί απεγνωσμένα τη μοναδική ηχογράφηση της φωνής του – στον τηλεφωνητή: “Δεν είμαστε στο σπίτι. Αφήστε μήνυμα.” Πέντε μέρες μετά τον θάνατό του γέννησε, και ακόμη και σήμερα παίζει σχεδόν καθημερινά στον επτάχρονο γιο τους τη φωνή του πατέρα του να λέει: «Δεν είμαστε στο σπίτι…» Είναι η φωνή μιας παρουσίας που αναγγέλλει την απουσία. Μια φωνή μνήμης που προαναγγέλλει τη λήθη.
Στη Μακεδονία οι άνθρωποι ακόμη πηγαίνουν φαγητό στους νεκρούς, όταν επισκέπτονται τους τάφους τους, ως έκφραση του απόλυτου ενστίκτου των ζωντανών να διατηρούν την αίσθηση υπεροχής και ασφάλειας. Αυτή η τελετουργική παράταση του προσωπικού χρόνου των νεκρών πραγματοποιείται μέσω μιας επιλεκτικής μνήμης στιγμών της ζωής τους, που ίσως ούτε οι ίδιοι θα θυμούνταν.
Έτσι γεννιέται η «κλοπή της μνήμης» – μια πρακτική που υπήρξε βασικό μέσο επιβίωσης των δικτατόρων σε αυτά τα μέρη. Ο κίνδυνος της πραγματικότητας είναι μεγαλύτερος από τον κίνδυνο της μνήμης. Οι άνθρωποι δίνουν ζωή, μέσω της μνήμης, σε ανεκπλήρωτες επιθυμίες και ονειροπολήσεις, ξεχνώντας την αφή της ζωής και τα χωρικά και χρονικά της όρια.
Ο πατέρας μου θυμάται για να ζει. Τραγουδά τραγούδια από τη χρονιά της γέννησής μου, αποκαλεί τους δρόμους με ονόματα ηρώων από παλιά σχολικά βιβλία, ζητά από ταξιτζήδες να σταματήσουν μπροστά σε κτίρια που δεν υπάρχουν πια. Ακόμη θυμάται το εθνικό τηλεοπτικό κανάλι να είναι το νούμερο 1 στο τηλεχειριστήριο. Ο Gaston Bachelard λέει ότι, για να αναλύσουμε την ύπαρξή μας μέσα στην ιεραρχία της οντολογίας, είναι απαραίτητο να απο-κοινωνικοποιήσουμε τις μεγάλες μας μνήμες και να φτάσουμε στο επίπεδο των ονειροπολήσεων που έχουμε βιώσει στα βασίλεια της μοναξιάς μας. Ίσως, στις επανεπισκέψεις κοινών, προβαλλόμενων αναμνήσεων, ο πατέρας μου να αναζητά έναν τρόπο να είναι μόνος, να υφάνει τον φράχτη της κοινωνιολογικής και συναισθηματικής του ασφάλειας – γιατί μερικές φορές μου φαίνεται πως οι μνήμες του διαρκούν περισσότερο κι από τον θάνατο. Οι μνήμες του μοιάζουν μερικές φορές πιο ανθεκτικές από τον θάνατο. Φοβάμαι μια μνήμη στην οποία πιστεύουν όλοι.
Στα ποιήματά σας επανέρχονται συχνά τα μοτίβα του σπιτιού, της απώλειας και της αβεβαιότητας. Πώς μεταφράζεται η έννοια του «σπιτιού» στη δομή και τη γλώσσα των ποιημάτων σας; Είναι τόπος, μνήμη ή τρόπος ομιλίας; Πώς συνυπάρχουν οι προσωπικές σας εμπειρίες με τη συλλογική μνήμη ενός έθνους;
Οι άνθρωποι που αλλάζουν συχνά τόπους και δωμάτια όπου εργάζονται και ζουν αφήνουν σχεδόν πάντα ίχνη της παρουσίας τους ακόμη κι αφού φύγουν – ζάρες στα σεντόνια, μικρές καψαλισμένες τρύπες από τσιγάρα στο χαλί, που καλύπτουν τα βήματα προηγούμενων ενοίκων. Συνήθως πρόκειται για αντικείμενα ή θραύσματα που ο επόμενος ένοικος ανακαλύπτει μόνος του, πράγματα που δεν υπάγονται στους νόμους της υποχρεωτικής κληρονομιάς – συσσωρευμένη στάχτη στο τασάκι του παραθύρου, νεκρές μύγες και μαραμένα λουλούδια σε γλάστρες χωρίς καθαρό νερό και χωρίς ανθρώπινο βλέμμα.
Πριν ταξιδέψω, ανοίγω τη βαλίτσα βιαστικά και η σκιά μου βρίσκεται ήδη στον πάτο της, περιμένοντας τα βιβλία και τα ρούχα. Όταν επιστρέφω, την ανοίγω αργά, όπως ανοίγει κανείς ένα σφραγισμένο φέρετρο θύματος πολέμου. Σαν να θέλω να παρατείνω τη φυγή, να αναβάλω το ανήκειν και την αναγέννηση, αυτή τη φορά χωρίς μάρτυρες.
Η επιστροφή είναι μια απόπειρα ακύρωσης της μνήμης. Μια απόπειρα να σκοτώσεις τη σύγχρονη λύπη ότι έχασες κάτι που δεν έχεις ακόμη αποκτήσει.
Μόλις προφέρω τη λέξη «σπίτι», ανοίγεται μπροστά μου ένα πεδίο ζεστής εσωτερικότητας. Όταν σκέφτομαι τη “κατοικία”, αποκαλύπτεται το εξωτερικό – η γεωμετρία της αυλής, η πρόσοψη που οριοθετεί τον μεταβαλλόμενο χώρο. Η δυναμική του σπιτιού καθορίζεται από τη λαχτάρα της διαρκούς επιστροφής, είτε μέσα από ανακατασκευασμένους δρόμους της παιδικής ηλικίας είτε μέσα από αναβιωμένα ένστικτα μόνιμου ανήκειν.
Η Σιμόν Βέιλ λέει ότι το να έχει κανείς ρίζες είναι ίσως η πιο σημαντική και λιγότερο αναγνωρισμένη ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής. Μόνο η επιστροφή χτίζει τα στέρεα θεμέλια του σπιτιού, σε αντίθεση με τα εύθραυστα θεμέλια της κατοικίας. Οι πρόσφυγες πρόγονοί μου άφησαν την κατοικία στην οποία ζει τώρα κάποιος άλλος, αλλά το σπίτι εγκαταλείφθηκε για πάντα, γιατί είναι ακατοίκητο για τους άλλους. Ζει κανείς σε μια κατοικία, αλλά επιστρέφει σε ένα σπίτι. Το να εγκαταλείψεις την επιστροφή σημαίνει να εγκαταλείψεις πραγματικά τον εαυτό σου.

Είστε ποιητής που ταξιδεύει – τόσο σωματικά όσο και γλωσσικά. Αν εστιάσουμε πρώτα στη φυσική μετακίνηση: μπορούν αυτά τα προσωρινά καταλύματα να ονομαστούν «σπίτι»; Ή είναι απλώς μεταβατικά δωμάτια, χώροι όπου αφήνουμε τη μυρωδιά μας ή ξεχνάμε κάλτσες;
Το σπίτι είναι ένα ψυχολογικό οικοδόμημα: ο φόβος του μη ανήκειν, η πίστη στις επιστροφές που αναβάλλουν τον θάνατο, μια εστία ασφάλειας. Ακόμη και τα πιο αποστειρωμένα δωμάτια ξενοδοχείων σε υποδέχονται με ένα φλεγόμενο τζάκι στην οθόνη της τηλεόρασης, για να σε πείσουν ότι ανήκεις εδώ, παρά τους κιτς πίνακες και τα επιθετικά αποσμητικά χώρου.
Σήμερα, το να είσαι στο σπίτι λέγεται απομόνωση. Σε αντίθεση με τη μυθική αναστροφή που σκοτώνει ή πετρώνει τους αγαπημένους, η επιστροφή στο εγκαταλειμμένο σπίτι το κάνει ακόμη πιο ζωντανό στη μνήμη.
Εδώ και καιρό βιώνω το σπίτι ως μια δυναμική πραγματικότητα, σαν ένα δέντρο με ρίζες στον αέρα. Ωστόσο ανήκω περισσότερο στον μεσοχώρο, στα ανολοκλήρωτα σπίτια.
Ζω στη Στρούμιτσα (Strumica), μια πόλη κοντά στα σύνορα με την Ελλάδα και τη Βουλγαρία, και πάντα ένιωθα πιο ασφαλής στα εκατό μέτρα ανάμεσα στις δύο μπάρες των συνόρων – έναν χώρο χωρίς μνημεία ή συνθήκες ιστορικής μνήμης. Αυτοί οι χώροι, εύστοχα ονομασμένοι «γη κανενός», θέλουν να σου πουν ότι είσαι κανένας αν τους νιώσεις δικούς σου.
Το ίδιο ισχύει και για τις πόλεις. Μια πόλη αρχίζει να μας ανήκει όταν για κάθε εσωτερική μας κατάσταση βρίσκουμε μια γωνιά, μια μικρή πλατεία ή μια γέφυρα χωρίς όνομα, την οποία όλοι αρχίζουν να ονομάζουν σύμφωνα με ένα θραύσμα της καθημερινής τους ζωής ή της προσωπικής τους ιστορίας. Το να έχεις έναν τόπο να ζεις είναι διαφορετικό από το να έχεις σπίτι.
Στο παρελθόν αυτός ο τόπος λεγόταν εστία – ένας χώρος που προσφέρει τη ζεστασιά της μήτρας. Η ανάγκη να αναστήσουμε μνήμες μέσω της συσσώρευσης αντικειμένων και ιστοριών μας κάνει να αντιστεκόμαστε στη μετακίνηση, όμως τόσοι εκτοπισμοί και εξορίες έχουν συμβεί στη γη μας, ώστε είναι φυσικό οι ρίζες και τα θεμέλια να έχουν μεγαλύτερη σημασία από τα φύλλα και τις στέγες.
Για τον Heidegger, η κατοίκηση δεν είναι απλώς μία από τις ανθρώπινες πράξεις – είναι ουσιώδες χαρακτηριστικό της ύπαρξης. Το να κατοικείς και το να υπάρχεις είναι ένα. Προσπαθώ να χτίζω μόνο ό,τι μπορώ να εγκαταλείψω, μόνο ό,τι μπορώ να επιστρέψω, γιατί κουράστηκα να φεύγω από χώρους που δεν μου ανήκουν.
Οι μεταβατικοί χώροι είναι τα αιώνια σπίτια μας. Όταν μένω εγκλωβισμένος σε έναν ανελκυστήρα ανάμεσα σε δύο ορόφους και η πόρτα δεν ανοίγει, ο χώρος διαστέλλεται με την παλίρροια των αναμνήσεων. Οι μεταβατικοί χώροι σου δίνουν το αίσθημα ότι ανήκεις παντού και πουθενά – προνόμιο μόνο του αόρατου: του αέρα ή των θεών. Κάθε φορά που ταξιδεύω, η σκιά μου χαράζει τα ασφαλή όρια του μεσοχώρου, παρότι ο μόνος πραγματικά ασφαλής χώρος είναι εκείνος που δεν έχουμε ακόμη κατοικήσει.

Ποια είναι η εμπειρία του ταξιδιού μέσα στη γλώσσα; Πώς βλέπετε τα ποιήματά σας σε άλλες γλώσσες; Τι είναι για εσάς μια καλή μετάφραση;
Για έναν ποιητή, η γλώσσα είναι ένα σώμα μέσα στο οποίο νιώθει όλες τις απολαύσεις και τους περιορισμούς, όλο τον πόνο και τις προσωρινές εξαφανίσεις. Το να σκέφτεσαι είναι να μεταφράζεις τη λαχτάρα σε αλήθεια· το να θυμάσαι είναι να μεταφράζεις τον χρόνο από διατηρημένο σε προσωπικό· το να ονειρεύεσαι είναι να μεταφράζεις ό,τι δεν είδαμε σε ό,τι δεν θα δούμε ποτέ· το να είσαι πρόσφυγας είναι να μεταφράζεις ένα σπίτι σε κάτι που δεν θα γίνει ποτέ σπίτι.
Η μετάφραση είναι τελετουργία, γιατί επαναλαμβάνει κάτι που θα συνεχίσει να επαναλαμβάνεται. Στα τελετουργικά δεν υπάρχουν απώλειες ή κέρδη, μόνο ανακατασκευές πραγματικοτήτων και ημι-ονείρων. Με την πράξη της μετάφρασης δεν χάνεται τίποτα – αλλά με την κακή μετάφραση χάνουμε τα πάντα, κυρίως τη σιωπή του ποιήματος.
Ο μεταφραστής ξαναγράφει ό,τι δεν πρόλαβε να πει, ενώ ο συγγραφέας γράφει ό,τι δεν πρόλαβε να κρατήσει σιωπηλό. Υπάρχουν ποιήματα στα οποία αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας χωρίς να τα έχουμε γράψει, όπως υπάρχουν πόλεις στις οποίες έχουμε φανταστεί τον εαυτό μας πριν ακόμη ταξιδέψουμε εκεί. Ο μεταφραστής είναι ένας σιωπηλός αποδομητής, ο νυχτερινός φύλακας των γεφυρών της διαφοράς και της κατανόησης.
Έχω μεταφράσει πολλούς συγγραφείς στα Μακεδονικά από τα Αγγλικά και από διάφορες Σλαβικές γλώσσες, και πάντα έχω αγωνιστεί ενάντια στην χειρουργική ακρίβεια των λεξικών που κατατάσσουν τις λέξεις με βάση τη συχνότητα χρήσης τους και όχι με βάση την ένταση του βάθους τους ή την ανεξέλεγκτη φύση τους. Όταν η ποίησή μου μεταφράζεται σε γλώσσες που μου είναι εντελώς άγνωστες, βλέπω ολόκληρη τη διαδικασία ως μετάφραση των λέξεων σε έναν πολιτισμικό παλίμψηστο που δεν ανήκει σε κανένα κράτος ή εθνική λογοτεχνία.
Μετακινούμενοι από ένα σπίτι σε άλλο, μεταφράζουμε τον εαυτό μας από μια αβεβαιότητα σε μια άλλη, από μια πίστη σε μια άλλη. Η γλώσσα στην οποία γράφω μιλιέται μόνο από δύο εκατομμύρια ανθρώπους που μεταναστεύουν κάθε μέρα αναζητώντας ένα ασφαλές σπίτι, τοποθετώντας τις μνήμες τους στους νέους χώρους πριν από τα έπιπλα. Ο Mandelstam γράφει ότι η αποκήρυξη της γλώσσας ισοδυναμεί με αποκήρυξη της ιστορίας. Σε εκείνο τον πανικό του φόβου της εξαφάνισης, πολλά έθνη στα Βαλκάνια στράφηκαν στην ιστορία, η οποία τους προσέφερε ευρυχωρία και εύθραυστη πραγματικότητα. Η ποίηση χτίστηκε πάνω στην αισθητική της εξαφάνισης του Virilio και τρεφόταν από τις ρίζες όσων λέγονταν και δεν είχαν ακόμη γραφτεί. Στα Βαλκάνια, ήμασταν μαζί στον πόλεμο και μόνοι στην ποίηση.
Ο Czesław Miłosz σκεφτόταν τη γλώσσα ως πραγματικό σπίτι. Θα ήθελα να μιλήσω για το σπίτι ως γλώσσα. Σήμερα, τόσο η αλλαγή των σπιτιών όσο και ο φόβος της απώλειας των θεμελίων της ύπαρξης γεννούν την ανάγκη να διατηρήσουμε τη γλώσσα. Κάποιες φορές οι λέξεις χάνoνται σε νέες γλωσσικές περιοχές, σαν ένα περίεργο παιδί που χάνεται στα περίχωρα. Ένας μεγάλος αριθμός «σημαντικών ποιημάτων» με ιδεολογικό υπόβαθρο χάνεται τη στιγμή που μεταφράζεται, αποκαλύπτοντας έτσι τις ιδιότητες που τους είχαν επιβληθεί από το κράτος. Συνεπώς, η μετάφραση δεν καταλαμβάνει νέους χώρους, αλλά τους αποκαλύπτει.

Στο έργο σας υπάρχει πολλή σιωπή. Έχετε πει ότι η σιωπή, ως απλή απουσία λέξεων, σας φοβίζει. Τι σημαίνει τελικά η σιωπή για εσάς; Μπορεί κανείς να τη βρει και να την ακούσει στον κόσμο όπου ζούμε;
Μεγάλωσα σε ένα συνοριακό πέρασμα ανάμεσα σε τρεις χώρες, ανάμεσα σε σημαίες σκισμένες από τον άνεμο και κληρονομημένα μίση. Η σιωπή του φόβου ήταν πιο δυνατή στα σύνορα, όπου διεξαγόταν ένας εναέριος πόλεμος ανάμεσα σε διαφορετικούς κρατικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς. Στο Παρίσι, το σπίτι μου ήταν το αρχιτεκτονικό συγκρότημα των Récollets – σήμερα καταφύγιο συγγραφέων και ερευνητών, πριν από τέσσερις αιώνες μοναστήρι, πριν από διακόσια χρόνια κατάλυμα ανιάτων και στο τέλος του 19ου αιώνα στρατιωτικό νοσοκομείο. Σε ποια γλώσσα ορκίζονταν οι μοναχοί σιωπή και σε ποια γλώσσα ικέτευαν οι τραυματισμένοι στρατιώτες τους γιατρούς ή τον Θεό; Η σιωπή δεν είναι η απουσία λέξεων, αλλά μια μακρά προσπάθεια να ειπωθεί κάτι. Η δημιουργική σιωπή είναι ένας παρατεταμένος διάλογος με την ευθραυστότητα του κόσμου. Ο Arvo Pärt μού ανέφερε ότι συνέθεσε το Für Alina έπειτα από μια περίοδο αρκετών ετών απόλυτης συγγραφικής σιωπής – ίσως για να με παρηγορήσει για τη δική μου δημιουργική σιωπή, την οποία αντικατέστησα με μεταφράσεις ποιημάτων άλλων. Ποτέ δεν πίστεψα ότι η υπομονή είναι παθητικότητα ή αναβολή της ουσίας, όπως ακριβώς η σιωπή δεν είναι η σκοτεινή σκιά των λέξεων. Η σιωπή διαστέλλει τον χώρο, αναγκάζοντάς με να ξυπνώ μέσα στον θόρυβο των νοσοκομείων, των πλατειών γεμάτων διαδηλωτές, τουρίστες και σιντριβάνια με άκυρα νομίσματα. Μου επιτρέπει να ακούω τα βήματα του γιου μου ακόμη κι όταν κοιμάται, να ακούω το υπομονετικό τικ-τακ του χρόνου στο ρολόι του τοίχου ή στο στήθος μου.

Έχετε γράψει τον στίχο: «Δεν υπάρχει σιωπή σε αυτόν τον κόσμο». Υπάρχει λοιπόν ακόμη χώρος για ποίηση σε έναν κόσμο χωρίς σιωπή;
Οι γνωστές λέξεις είναι σαν αντιγραμμένοι χάρτες του ανήκειν ή σαν κληρονομημένες και ποτέ επιβεβαιωμένες ιστορικές αλήθειες. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία ερμηνείας λέξεων και ιστοριών, θεωρώ τη σιωπή μια παγκόσμια γλώσσα – αν και πλέον δεν μπορεί να βρεθεί ούτε καν σε μέρη όπως οι τάφοι, όπου οι άνθρωποι μιλούν δυνατά για όσους δεν έχουν πια φωνή. Όταν νομίζεις ότι βρίσκεσαι σε έναν χώρο απόλυτης σιωπής, άνοιξε το ραδιόφωνο: θα ακούσεις όλους τους ίδιους θορύβους του κόσμου, παρότι προέρχονται από εκατοντάδες διαφορετικές γλώσσες. «Η τέχνη της εποχής μας είναι θορυβώδης από εκκλήσεις για σιωπή», λέει η Susan Sontag. Η ποίηση είναι μια εκκωφαντική σιωπή που δεν αλλάζει τον κόσμο, αλλά τον χτίζει.

Σε ένα σύντομο δοκίμιο με τίτλο «Αναδημιουργώντας την πέτρα από την πέτρα», λέτε ότι είναι καλύτερο να ρωτά κανείς έναν ποιητή τι θα ξεχάσει παρά τι θα γράψει. Ξεχνάτε συχνά; Και για να κλείσουμε με τη δική σας ερώτηση: τι θα ξεχάσετε στη συνέχεια;
Ξεχνώ για να μπορώ να επιστρέφω. Θα ήθελα να ξεχάσω τους στίχους που ξέρω απ’ έξω, ώστε να μπορέσω να τους γράψω αλλιώς. Ξεχνώ να κλειδώσω τις πόρτες των δωματίων ξενοδοχείων και των λογοτεχνικών κατοικιών, πιστεύοντας ότι ένα κομμάτι μου εξακολουθεί να κάθεται στην καρέκλα μπροστά στο τραπέζι γεμάτο σκορπισμένα βιβλία και σκιές. Πρέπει να γράφει κανείς για να δικαιολογεί τη λήθη. Δεν μπορώ να αποκαλέσω τον εαυτό μου αληθινό νομάδα, γιατί πιο συχνά φέρνω κάτι πίσω από τα ταξίδια παρά αφήνω κάτι πίσω – έστω κι αν είναι σκόνη στα παπούτσια μου ή εκατοντάδες αχρησιμοποίητες φωτογραφίες. Παρ’ όλα αυτά, σε εγκαταλειμμένα δωμάτια ξενοδοχείων ή σε λογοτεχνικές κατοικίες, ξεχνώ ένα βιβλίο ή μια ομπρέλα, πιστεύοντας ότι κάποιος θα το εκλάβει ως σημάδι παρουσίας και όχι απλώς ως αφηρημάδα ενός ποιητή. Οι μεγαλύτεροι έμποροι της λήθης είναι οι αντιγραφείς των πεπρωμένων – οι δικτάτορες, οι μηχανικοί της ανθρώπινης ζωής. Ο φόβος της λήθης μάς επιστρέφει στην παιδική ηλικία, στην πηγή της σκέψης μας, όπως επιστρέφουμε διστακτικά να ελέγξουμε αν σβήσαμε τα φώτα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να εμπιστευόμαστε άκριτα τις παλιές αφηγήσεις και τους κληρονομημένους μύθους· «εμπεριέχουν μεγάλο κίνδυνο, είναι βόμβες που πρέπει να απενεργοποιηθούν», όπως λέει ο Zagajewski.
Πρέπει να ζούμε ανάμεσα στην κριτική μνήμη του παρόντος και στη διακεκομμένη λήθη των μύθων. Εκείνοι που επιβάλλουν τη λήθη και προσφέρουν μύθους ως αμετάβλητες αλήθειες φοβούνται περισσότερο τον θάνατο. Ένα σύμπτωμα της ασθένειας που βίωσα – και εξακολουθώ να βιώνω – είναι η λήθη των γεγονότων, που όμως με ανάγκασε να θυμάμαι ατμόσφαιρες και αισθήματα, να δημιουργώ νέα σπίτια της πραγματικότητας από θραύσματα και μακρινές αλήθειες. Συχνά αποδίδουμε στη λήθη αποκαλυπτικές ιδιότητες. Όταν οι γονείς μας ξεχνούν το όνομά μας ή ξεχνούν τον δρόμο για το σπίτι, νομίζουμε ότι πεθαίνουν σιγά-σιγά, ενώ στην πραγματικότητα αρχίζουν μια νέα ζωή. Ο φόβος του θανάτου εξαφανίζεται μαζί με τη λήθη.

*Η Anja Grmovšek Drab (1993) είναι η επιμελήτρια της ευρωπαϊκής πλατφόρμας ποίησης Versopolis και εκτελεστική επιμελήτρια της AirBeletrina. Κατέχει μεταπτυχιακό στη σύγχρονη σλοβενική ποίηση από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Λιουμπλιάνα. Το 2024, εκδόθηκε η πρώτη της συλλογή ποιημάτων Prepovedani položaj από τις εκδόσεις LUD Literatura.

Επιμέλεια γλώσσας από τη Fiona Thompson

Το πρότζεκτ Στο Μπαλκόνι των Βαλκανίων, που φιλοξενείται στη διαδικτυακή πύλη AirBeletrina, επιδιώκει να προωθήσει τον διαπολιτισμικό διάλογο και να ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ καλλιτεχνών, θεσμών και χωρών της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Δεν βασίζεται στη νοσταλγία ούτε επικεντρώνεται στο παρελθόν, αλλά εστιάζει στις παρούσες πραγματικότητες και, πάνω απ’ όλα, αποσκοπεί στο να προβληματιστεί για το μέλλον, καθώς επιδιώκει να συμβάλει στην όσο το δυνατόν πιο επιτυχημένη ανάπτυξη της περιοχής. Το έργο πραγματοποιείται με την υποστήριξη του Υπουργείου Εξωτερικών και Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Δημοκρατίας της Σλοβενίας.

*Σχετικός σύνδεσμος: https://www.versopolis.com/arts/to-read/1848/nikola-madzirov-i-m-afraid-of-a-memory-that-everyone-believes-in?fbclid=IwY2xjawOyG6RleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFscFNoRG05VnJwS3FGV2R2c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHld5VzVJAjlFg6qodLUUZT7d93R_hhO_pLXWEHOyV774QVwmCTk_KQlMVaXa_aem_zFODQ6bnix4S3pcNUd8Flg Μετάφραση: Δημήτρης Τρωαδίτης.

Ο ανθρώπινος μόχθος
δεν είναι αυτός ο ωραίος νέος άνδρας ο χαμογελαστός
όρθιος πάνω στο πόδι του από γύψο
ή από πέτρα
που δίνει χάρη στα παιδαριώδη τεχνάσματα της γλυπτικής
στην ανόητη ψευδαίσθηση
της χαράς του χορού και της αγαλλίασης
υπενθυμίζοντας με το άλλο πόδι στον αέρα
τη γλυκύτητα του γυρισμού στο σπίτι.
Όχι
ο ανθρώπινος μόχθος δεν φέρει ένα μικρό παιδί στον δεξή ώμο
άλλο ένα στο κεφάλι
κι ένα τρίτο στον ώμο τον αριστερό
με τα εργαλεία στον αορτήρα
και τη νεαρή γυναίκα ευτυχισμένη να κρέμεται απ’ το μπράτσο του.
Ο ανθρώπινος μόχθος φέρει έναν επίδεσμο στην κήλη
και τις ουλές από τις μάχες
που ‘χουν παραδοθεί απ’ την εργατική τάξη
ενάντια σ’ έναν κόσμο παράλογο και δίχως νόμους
Ο ανθρώπινος μόχθος δεν έχει σπίτι αληθινό
οσφραίνεται τη μυρωδιά της εργασίας του
και τον χτυπάει στα πνευμόνια
ο μισθός του κοκαλιάρης
τα παιδιά του επίσης,
δουλεύει σαν τον νέγρο,
κι ο νέγρος σαν αυτόν.
Ο ανθρώπινος μόχθος δεν έχει τρόπους
ο ανθρώπινος μόχθος δεν έχει την ηλικία της λογικής
ο ανθρώπινος μόχθος έχει την ηλικία των στρατώνων
την ηλικία των φυλακών και των κατέργων
την ηλικία των εκκλησιών και των εργοστασίων
την ηλικία των κανονιών
κι αυτός που έχει φυτέψει παντού όλους τους αμπελώνες
κι έχει κουρδίσει όλα τα βιολιά
τρέφεται από όνειρα άσχημα
και μεθάει με το άσχημο κρασί της παραίτησης
και σαν ένας μεγάλος σκίουρος μεθυσμένος
χωρίς σταματημό γυρνάει σε κύκλους
μες σ’ ένα σύμπαν εχθρικό
σκονισμένο και με ταβάνι χαμηλό
και ολοένα σφυρηλατεί την αλυσίδα
την αλυσίδα τη φρικτή όπου όλα είναι αλυσοδεμένα
η μιζέρια η πρόσοδος η δουλειά η θανάτωση
η θλίψη η δυστυχία η αϋπνία και η ανία
η τρομακτική αλυσίδα του χρυσού
του άνθρακα του σιδήρου και του χάλυβα
του κλίνκερ και της σκόνης
η περασμένη γύρω από τον λαιμό
ενός κόσμου σακατεμένου
η άθλια αλυσίδα
όπου έρχονται να γαντζωθούν
τα θεία γούρια
τα ιερά κειμήλια
οι σταυροί της τιμής οι σταυροί οι αγκυλωτοί
τα φυλαχτά-σκιουροπίθηκοι
τα μετάλλια των παλιών υπηρετών
τα μπιχλιμπίδια της κακοτυχίας
η μεγαλοπρεπής αίθουσα του μουσείου
το μέγα πορτρέτο του έφιππου
το μέγα πορτρέτο του βαδίζοντος
το μέγα πορτρέτο προσώπου προφίλ στο ένα πόδι
το μέγα πορτρέτο επιχρυσωμένο
το μέγα πορτρέτο του μεγάλου μάντη
το μέγα πορτρέτο του μεγάλου αυτοκράτορα
το μέγα πορτρέτο του μεγάλου στοχαστή
του μεγάλου άλτη
του μεγάλου ηθικολόγου
του αξιοπρεπούς και θλιβερού φαρσέρ
το κεφάλι του μεγάλου ταραξία
το κεφάλι του επιθετικού ειρηνοποιού
το αστυνομικό κεφάλι του μεγάλου απελευθερωτή
το κεφάλι του Αδόλφου Χίτλερ
το κεφάλι του κυρίου Θιέρσου
το κεφάλι του δικτάτορα
το κεφάλι του δημίου
όποιας και να ‘ναι χώρας
όποιου και να ‘ναι χρώματος
το απεχθές κεφάλι
το δυστυχές κεφάλι
το κεφάλι για χαστούκια
το κεφάλι για σφαγή
το επικεφαλής του φόβου.

*Μετάφραση: Μαρία Θεοφιλάκου.

*Σχετικός σύνδεσμος: https://www.vakxikon.gr/ζακ-πρεβέρ-επτά-ποιήματα/

Τα μάτια σου φωτίζοντας ανηλεώς,
βυθομετρούν την άνοιξη που τους προσφέρεται.
Ο χρόνος στην ευκαμψία σου την λαγνεία του εξαντλεί
σμιλεύοντας! Αιχμές υπερθεματίζουν την παρουσία σου,
η καρδιά σου ξιφουλκεί!
Νηνεμία που την αντάρα ακολουθεί!
Η ευλυγισία σου σκιρτά,
όταν τους κλυδωνισμούς δεν μάχεται;

Πριν λίγες μέρες, το Ινστιτούτο Πειραματικών Τεχνών παρουσίασε την ανθολογία-ψηφιακή πλατφόρμα «Ποίηση από τον 21ο Αιώνα», μια πρωτοβουλία που, όπως αναφέρει το σχετικό δελτίο τύπου, «[…] στοχεύει στην καταγραφή και ανάδειξη της σύγχρονης ελληνικής ποιητικής δημιουργίας. Το έργο περιλαμβάνει 220 ποιητές και ποιήτριες που κυκλοφόρησαν το πρώτο τους βιβλίο μετά το 2000 από 98 εκδοτικούς οίκους σε όλη την ελληνική επικράτεια, επιχειρώντας μια χαρτογράφηση της ποιητικής παραγωγής του 21ου αιώνα. Επίσης, δημοσιεύονται δοκίμια από καταξιωμένους κριτικούς και ακαδημαϊκούς για τη σύγχρονη ποίηση και τους δημιουργούς της».



Η πρωτοβουλία φαίνεται ενδιαφέρουσα. Θα μπορούσε μάλιστα, θεωρητικά, να λειτουργήσει ως ζωντανό αρχείο, ως μέσο πρόσβασης για ερευνητές, αναγνώστες και μελετητές αλλά και ως πλατφόρμα διεθνούς ανάδειξης της νεότερης ελληνικής ποιητικής παραγωγής. Αλλά παρ’ όλα αυτά, έχει κι αυτή τα προβλήματά της. Είναι γνωστό: τέτοιες «ανθολογίες», όπως άλλωστε και οι λίστες των δέκα, πενήντα ή εκατό βιβλίων που δημοσιεύονται κατά καιρούς, διαμορφώνουν έναν λογοτεχνικό κανόνα. Έναν κανόνα που, αφού συμπεριλάβει και ορισμένους/ες οι οποίοι προηγουμένως διαμαρτύρονταν γιατί δεν μπήκαν στην τάδε ή δείνα ποιητική έκδοση, παρουσιάζεται έπειτα στο κοινό της ποίησης ως «αντιπροσωπευτικός» μιας τάσης ή μιας εποχής, π.χ. της «γενιάς του 2000» ή της τάσης γύρω από την «αριστερή μελαγχολία». Αυτή η λογική, για να είμαστε ειλικρινείς, επιχειρεί να ορίσει τι είναι ποίηση σήμερα με αυθαίρετα κριτήρια και με πρόχειρη μεθοδολογία και, για να γίνω λίγο δυσάρεστος, βασίζεται κυρίως στις διαπροσωπικές σχέσεις ανάμεσα στην πλειοψηφία ποιητών, κριτικών και εκδοτών – με κάποιες εξαιρέσεις, βεβαίως – και λιγότερο σε ουσιαστικά, αντικειμενικά κριτήρια.



Γενικά δεν είμαι κατά των ανθολογιών – προτιμώ, μάλιστα, να τις αποκαλώ «θεματικά έργα» – ούτε κατά των συλλογικών εκδόσεων. Έχω συμμετάσχει σε σχετικά εγχειρήματα, έχω λάβει μέρος σε λογοτεχνικό ημερολόγιο και έχω εργαστεί σε αντίστοιχες διαδικασίες ως μέλος κριτικής επιτροπής ή/και ως ανθολόγος. Ωστόσο, εδώ μιλάμε για μια εντελώς διαφορετική κατάσταση· όχι απλώς για μια ακόμη πρωτοβουλία, αλλά για μια διαδικασία με συγκεκριμένο θεσμικό και πολιτικό βάρος. Εδώ, μάλιστα, με δημόσια χρηματοδότηση, προκύπτει μια «από τα πάνω» διαδικασία που, αφού συγκέντρωσε 220 ονόματα, καλεί – με αρκετό, ομολογουμένως, θράσος – όλους όσοι δεν συμπεριλήφθηκαν να… προτείνουν τον εαυτό τους, ώστε να περάσουν από την κρίση της επιτροπής και να αποκτήσουν, ενδεχομένως, το δικαίωμα να επιλέγουν και οι ίδιοι στο τέλος. Πριν συνεχίσω, πρέπει να κάνω μια αναγκαία διευκρίνιση. Η ενημέρωση περί παράλειψης ή συμπερίληψης δεν συνιστά κρίση για την αξία του έργου κανενός. Πρόκειται για μια τυπική διαπίστωση του αν πληρούται ο μοναδικός όρος συμμετοχής: η ύπαρξη ποιητικού βιβλίου με ISBN, δηλαδή η ένταξη του στην ελληνική βιβλιοπαραγωγή ως «εθνικό» προϊόν. Υπό αυτή την έννοια, η διαδικασία εμφανίζεται καταγραφική και όχι αξιολογική. Το ζήτημα, όμως, δεν είναι η δηλωμένη πρόθεση, αλλά το αποτέλεσμα. Γιατί κάθε τέτοια πλατφόρμα, ανεξαρτήτως προθέσεων, παράγει αναγκαστικά μια μορφή ορατότητας, συγκεκριμένες ιεραρχήσεις και διάφορους αποκλεισμούς και, συνεπώς, εγγράφεται στην ιστορία της λογοτεχνίας όχι μόνο ως ένα αρχείο αλλά και ως ένας μηχανισμός κανονικοποίησης.



Όμως, καθώς οφείλουμε να είμαστε δίκαιοι στις εκτιμήσεις μας, στη συγκεκριμένη έκδοση αποκαθίσταται τουλάχιστον μία αδικία π.χ. η συμπερίληψη του ποιητή Ντέμη Κωνσταντινίδη, που μεγάλο μέρος της κριτικής κάνει πως δεν γνωρίζει αλλά, από την άλλη, υπάρχουν και πολλές άλλες σημαντικές απουσίες. Είναι δυνατόν, για παράδειγμα, να μην συμπεριλαμβάνεται ο ποιητής Γιάννης Στίγκας που το πρώτο βιβλίο του κυκλοφόρησε το 2004; (Τα ονόματα είναι ενδεικτικά). Κατά τα άλλα… η ανθολογία προκύπτει μέσα από «μέθοδο» και «έρευνα». Δηλαδή, δεν μιλάμε για μια σοβαρή διαδικασία. Πάντως, ούτε οι διαμαρτυρίες ορισμένων ποιητών/τριών περί επιλεκτικής στοχοποίησης και λογοκρισίας που, υποτίθεται συμβαίνει με τη μη επιλογή τους, και η υποτίμηση όλων όσων συμμετέχουν στο βιβλίο είναι σοβαρές… 



Μεταξύ μας, στις λίστες του ΟΣΔΕΛ και της Βιβλιονέτ μπορεί κανείς εύκολα και αντικειμενικά να εντοπίσει όσους εξέδωσαν ποιητικό βιβλίο μετά το 2000 και να στήσει μια διαδικτυακή πλατφόρμα χωρίς εξαιρέσεις, χωρίς ιδιαίτερες εκδηλώσεις που ορίζουν και τον τρόπο αποδοχής της ανθολογίας, χωρίς αφ’ υψηλού αναγνώσεις και χωρίς αυτό το επιτηδευμένο κύρος που προσπαθεί να νομιμοποιήσει έναν ήδη κλειστό κύκλο. Φυσικά, δεν αρκεί αυτό. Χρειάζεται βαθύτερη έρευνα και εργασία πάνω σε αυτή την κατεύθυνση. Αν πράγματι μιλάμε για «χαρτογράφηση», τότε η πιο αξιόπιστη και έντιμη λύση δεν είναι η δημιουργία μιας «επιλογής» ούτε η επιβολή γενεών, τάσεων και κατευθύνσεων, αλλά η καταγραφή όλων όσων εξέδωσαν ποιητικό βιβλίο μετά το 2000, το οποίο είναι και το μοναδικό κριτήριο της ανθολογίας «Ποίηση από τον 21ο Αιώνα».



Ακόμη όμως και έτσι, είτε ακολουθήσει κανείς τη λογική της επιλεκτικής «αντιπροσώπευσης» είτε της καθολικής καταγραφής, που υποτίθεται αυτό κάνει η υπό συζήτηση ανθολογία, παραμένει πάντα το ενδεχόμενο μιας ανεδαφικής φιλοδοξίας: η πλήρης εποπτεία της ποιητικής παραγωγής είναι σχεδόν αδύνατη. Βλέπετε, από μια τέτοια προσπάθεια, αυτόματα αποκλείονται οι αυτοεκδόσεις και άλλου τύπου εκδόσεις. Ωστόσο, εδώ η ηλεκτρονική μορφή ίσως λειτουργήσει διαφορετικά σε αντίθεση με μια έντυπη έκδοση, η ψηφιακή πλατφόρμα μπορεί να διορθώνεται, να εμπλουτίζεται, να επανεξετάζεται και να αναθεωρείται συνεχώς. Θεωρητικά, αυτό ακριβώς επιχειρεί η συγκεκριμένη ανθολογία- ψηφιακή πλατφόρμα «Ποίηση από τον 21ο Αιώνα». Στην πραγματικότητα, και όπως αποδείχθηκε, πρόκειται για μια ακόμα δραστηριότητα που εξυπηρετεί συγκεκριμένες λογικές και όχι την ελληνική ποίηση. Κρίμα.



Όμως, θα απαντήσει ο καλοπροαίρετος αναγνώστης ή/και δημιουργός, η παραπάνω συζήτηση είναι μάλλον περιττή, ίσως και μια πολυτέλεια, ίσως δείγμα ενός προνομίου, τη στιγμή που συνεχίζεται η γενοκτονία του κράτους τρομοκράτη Ισραήλ στη Γάζα, ο καταστρεπτικός πόλεμος στην Ουκρανία και άνοιξε ένα νέο πολεμικό μέτωπο στη Βενεζουέλα με την απαγωγή του προέδρου Νικόλας Μαδούρο από το ακροδεξιό καθεστώς του Ντόναλντ Τραμπ. Δεν μπορώ να διαφωνήσω σε αυτό. Και ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο η συζήτηση δεν είναι περιττή. Γιατί, όταν ο κόσμος καίγεται, στην κυριολεξία, οι θεσμοί – επίσημοι ή «εναλλακτικοί» – του πολιτισμού οφείλουν να αποκαλύπτουν με μεγαλύτερη καθαρότητα και συνέπεια τον ρόλο τους: είτε θα λειτουργήσουν ως ανοιχτά πεδία καταγραφής, μνήμης και σύγκρουσης, είτε ως μηχανισμοί κανονικοποίησης και σιωπής.



Η αλήθεια είναι ότι η ποίηση δεν σώζει ζωές, δεν ανατρέπει τα καθεστώτα όπως μας λέει ο ποιητής. Μπορεί όμως να αποκαλύπτει ποιοι αποφασίζουν ποια φωνή αξίζει να ακούγεται και ποια να μένει εκτός κάδρου. Και αυτό, σε καιρούς πολέμου, γενοκτονίας, θεσμικής βίας αλλά και έντονων ταξικών συγκρούσεων, μόνο δευτερεύον δεν είναι.



Ειρηναίος Μαράκης

ΧΙΙ

Φίδι σαΐτα τρέχει το νερό κι όπου λιμνάζει
κόρη ξανθή με τη σελήνη λούζει τα μαλλιά της
σάλεμα στη χλόη κι άνεμος με το σπιρούνι
στη μια πλευρά του αλόγου χτυπώντας.
Και το σύννεφο τρέχει στον ουρανό μα δεν προλαβαίνει
τον ήλιο που πήγε στη μάνα του να κοιμηθεί
ασβέστης κι άσπρο σεντόνι στο λάκκο μια νύχτα
πριν απ’ το αηδόνι και μετά-
μέρα που δεν ήθελε να ξημερώσει.

*“Στον ίσκιο της γης”, 1986.

Πόσο οι λέξεις έχασαν το σφρίγος τους
και, μαδημένες, αποχωρούν,
αφήνοντας τη θέση τους
σε μια τέλεια απορία·
σαν μαργαρίτες από καιρό
σε ένα βάζο.

Δεν είναι ηδονή αυτό·
πόσο λίγο της μοιάζει.
Άγνωστη μου γίνεται αυτή η λέξη,
γεμάτη από νεκρά λουλούδια
και ρούχα φορεμένα.
Η δική μου περίπτωση είναι ένα θέμα,
ένα θέμα άγνωστο και νέο, ένα νέο πρόσωπο·
μια απέραντη ανάσα, ένας άλλος άνθρωπος
που ποτέ δεν σκέφτηκα, που ποτέ δεν θέλησα.
Όλα αλλάζουν στο πρόσωπό του
και η μαγεία εγκαθίσταται.
Αλχημεία δεν πίστευα πως θα εύρισκα
σε μια συνάντηση·
ότι ο κόσμος, με τις αρχές του,
θα φανερωνόταν
μέσα σ’ αυτήν την περίπτωση.
Πώς φτάσαμε
ο ένας να γίνεται δύο;

*Από τη συλλογή “Έρημη πόλη”.

Come to me broken dreams and all
bring me the glory of fruitless souls,
I shall find a place for them in my gardens.

Weep not for he golden sun of California
think not of the fertile soil of Alabama…
nor your father’s eyes, your mother’s body twisted
by the washing board.

I am the hope of your unborn,
truly, the there is no more of me…
there shall be no more of you…

Ελάτε σε μένα, σπασμένα όνειρα και όλα τα άλλα,
Φέρτε μου τη δόξα των άκαρπων ψυχών,
θα βρω μια θέση γι’ αυτές στους κήπους μου.

Μην κλαίτε για τον χρυσό ήλιο της Καλιφόρνιας,
μην σκέφτεστε το εύφορο έδαφος της Αλαμπάμα…
ούτε τα μάτια του πατέρα σας,
το σώμα της μητέρας σου λυγισμένο
πάνω στην τάβλα του πλυσίματος.

Είμαι η ελπίδα των αγέννητων παιδιών σου,
αλήθεια, δεν υπάρχει πια τίποτα από μένα…
δεν θα υπάρχει πια τίποτα από εσένα…

*Απόδοση: Δημήτρης Τρωαδίτης.

Εδώ στέκομαι
σ’ αυτή την ερημιά που κάποτε ήταν λεωφόρος
κατακτημένη από ζωντανές σημαίες και τραγούδια
-τώρα περνάνε μόνο μεσ’ από το αίμα μου
κάθε φορά που ξύνω τους τοίχους να ξεθάψω το σύνθημα
την προδομένη εκείνη λέξη βουτηγμένη στα δάκρυα
τη λέξη που ξεκίνησε μα δεν έφτασε ώς εμάς.

Εδώ στέκομαι
και μάχομαι την πέρα και τη γαλήνη σας
και σπάω πάνω της τα δάχτυλά μου και τα χρόνια μου
εδώ στέκομαι κι απόψε
ανεμίζοντας τα κουρέλια τούτα της φωνής μου
κι ακούω την έρημη καρδιά μου να βροντάει
και να τελειώνει σβήνοντας από στίχο σε στίχο.

*Περιλαμβάνεται στο βιβλίο “Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, Ποιήματα (1962-2018), Εκδόσεις ΠΑΝΟΠΤΙΚόΝ, 2020.